Bazen yanlış olduğunu bildiğimiz halde neden aynı kararı veririz?
Benjamin Bago ve Wim De Neys’in (2020) araştırmaları, zihnimizin çalışma şekline dair "hızlı/yanlış" ve "yavaş/doğru" şeklindeki klasik ikiliği sarsarak "Hibrid Model" kavramını hayatımıza sokuyor.
Bu modele göre zihnimiz sadece ikiye bölünmüş bir yapıdan ibaret değildir; aksine sezgilerimiz, zihnimizde aynı anda yankılanan farklı frekanslar gibidir. Çoğu zaman hızlı kararlarımızın içinde, yıllar süren eğitim ve deneyimle kazandığımız, adeta otomatikleşmiş birer "mantıksal sezgi" (logical intuition) bulunur.
Bir karar anında hissettiğimiz o tarif edilemez huzursuzluk, yani "çatışmayı sezme" (conflict detection) hali, aslında zihnimizdeki bu mantık sinyalinin yerleşik kalıplarla çarpışması sonucu oluşan bir "zihinsel gıcırtı" veya içsel bir sürtünmedir.
Peki, bu mantık sinyalini almamıza rağmen neden hâlâ hata yapıyoruz?
Cevap, sezgilerin birbirine karşı olan gücünde gizli. Hibrid Model, karar anını aslında iki farklı sezgisel ses arasındaki bir "halat çekme yarışı" olarak betimler.
Çoğu durumda, basmakalıp yargılarımızdan gelen ses, mantıksal refleksimizden çok daha yüksek tonda bağırır. Eğer mantık sinyali yeterince baskın değilse, derinlemesine düşünmemizi sağlayan "Sistem 2" alarmı fark edip uykusundan uyanmaz bile. Örneğin, indirimli olduğu için ihtiyacınız olmayan bir şeyi alırken ya da bir mesajı göndermeden hemen önceki o anlık duraksamada, mantıklı sezginiz oradadır; ancak stereotiplerin gürültüsü mantığın fısıltısını bastırdığı için "bile bile" yanlış yola saparız.
Yani sistem çatışmayı fark etse bile, sezgisel sistemdeki kalıplar bazen mantıksal refleksten çok daha güçlüdür.
Zihnimizin bu karmaşık mekanizmasını anlamak, hatalı kararlarımızın arkasındaki sessiz savaşı fark etmemizi sağlar. Mantıksal sezgilerin gücünü ve zihnimizdeki o "huzursuz" hissin aslında ne kadar değerli bir pusula olduğunu bilmek, seçimlerimizi daha bilinçli hale getirebilir.
Bu fikri 7 dakikalık kısa sohbet formatında, örneklerle açtığımız bölümü Spotify’da dinleyebilirsin.
Makale Başlığı: Advancing the specification of dual process models of higher cognition:
Yazarlar: Benjamin Bago ve Wim De Neys
Yayın: Thinking & Reasoning
Cilt ve Sayı: 26(1)
Yayın Tarihi: 2020
DOI: https://doi.org/10.1080/13546783.2018.1562301
Yorumlar
Yorum Gönder